ÖTEKİNİN ÖTEKİSİ

Dünya prömiyerini Brezilya’da düzenlenen 49. Mostra São Paulo Uluslararası Film Festivali‘nin “Yeni Sinemacılar Yarışması” (New Filmmakers Competition) bölümünde gerçekleştiren Bişar Bektaş’ın ilk uzun metrajlı çalışması “Gayda Yolu“, Türkiye prömiyerini 14. ​Boğaziçi Film Festivali‘nin Ulusal Yarışma kategorisinde gerçekleştirdi ve Film Eleştirmenleri Jüri Özel Ödülüne layık bulundu.

Bişar Bektaş’ın senaryosunu Henar Bektaş ile birlikte üstlendiği; başrollerinde Baran Şükrü Babacan, Kadim Yaşar, Mine Doğan, Çiçek Tekdemir ve Fatih Süzer’in yer aldığı film, ailesiyle birlikte uzun yıllar önce Diyarbakır’a göç etmiş olan Hasan adındaki genç bir öğretmenin hikayesini merkeze alıyor. Hasan, eğitimini tamamladıktan sonra öğretmen olarak doğup büyüdüğü kasabaya geri dönüyor. Özel hayatındaki bazı sorunlarla ve çıkmazlarla boğuşurken, bir gün görev yaptığı okuluna imzasız bir ihbar mektubu geliyor ve Hasan bu mektubun ardından haksızlığa uğrayan birinin hakkını savunabilmek için gerçeğin peşine düşüyor.

​Gayda Yolu, tanıdık bir sinemasal izlekten yola çıkıyor esasında: Yıllar sonra büyüdüğü köye öğretmen olarak atanan Hasan’ın, görevindeki ikinci yılını doldururken bu kasabaya tutunma —daha doğrusu buradan bir an önce kurtulma— çabası. Filmdeki tüm gerilim, Hasan’ın içsel olarak yaşadığı bu çabadan doğuyor; zira Hasan için burası; köylünün kendi çıkarı uğruna her türlü usulsüzlüğü meşrulaştırdığı, kentten gelenlere ise yalnızca yapmacık bir hürmet gösterdiği, arkaya bakmadan kaçılması gereken geri kalmış bir coğrafyadır. Bunu sözel olarak dile getirmese de o soğuk bakışlarından kolayca anlamak mümkündür. Hasan bu denklemin hem ötekisidir —çünkü artık buraya yabancılaşmış, “bambaşka” biri olarak dönmüştür— hem de burayı kendi başına bir öteki olarak konumlandırır. Ancak filmin en can alıcı kırılması burada gerçekleşir: Ötekinin de ötekisi vardır; o da Gayda Köyü’dür.

​90 sonrası Bağımsız Türkiye Sinemasına bakıldığında; şehre tutunmaya çalışan kasabalıların, köküne yabancılaşmış “yabancıların” ya da merkez ile taşra arasında sıkışıp kalmış yersiz-yurtsuz karakterlerin izine sıkça rastlamak mümkün. Bu ötekiler, Nuri Bilge Ceylan’ın Mayıs Sıkıntısı veya Uzak filmlerindeki taşra-kent sıkışmışlığından, Semih Kaplanoğlu’nun Yumurta’sındaki köklerine yabancılaşarak dönen birey portrelerine ya da Kuru Otlar Üstüne filminde yine köyden kurtulmak isteyen ve “kentsel bir kötülüğe” sahip Samet karakterine kadar pek çok yapımda karşımıza çıkar. Hatta son dönem yerli bağımsız sinemada bu köy-kent veya merkez-taşra ikiliğinin fazlasıyla işleniyor olması, sinema eleştirmenlerince sıkça dile getirilen temel meselelerden biri haline gelmiştir. Gayda Yolu, bu aşina olunan hikayelerden beslenmesine rağmen, meseleyi merkeze değil daha da dışarıya, “ötekinin ötekisine” taşıyarak bu klişeyi tazelemek için taze bir alan açıyor.

Baran Şükrü Babacan (Hasan)

​Özel hayatındaki sorunlarla boğuşurken bir yandan da çıkar oyunları içerisinde sıkışıp kalan Hasan (Baran Şükrü Babacan), bu sırada arasına mesafe koyduğu taşra hayatının tahmin etmediği bir gerçeğiyle yüzleşir. Bu yüzleşme zamanla bir “debelenme” haline dönüşür. Kasabalı tarafından, başta babası sonra da müdür olduğu için saygı duyulan ve el üstünde tutulan Hasan’ın bu denli debelenişi, kendi iktidarını da sarsar. Bu yeri bir türlü benimseyemediği için el atmadığı tüm işlerin ucundan Remzi (Kadim Yaşar) tutar; ancak Hasan’a göre bu bir beceri değil, çıkardır.

*Spoiler içerir

Hasan için Remzi, eşini işe sokmak için okulun hademesini işten attıracak kadar sorunlu biridir. Ama bunu bir türlü kanıtlayamadığı için debelenip durur. Bu debelenme hali filmde fiziksel olarak da başarıyla resmedilir: Köyün göz gözü görmeyen sisli ve karlı ortamında Hasan battıkça batar.

​Filmin güçlü bulduğum en önemli yanı, mektupta tam olarak ne yazdığının, okul hademesi Hamdi‘nin (Fatih Süzer) neyle suçlandığının ya da neden kaçtığının hiçbir zaman açıkça söylenmemesi. Çünkü filmin temel meselesi bu gizem değildir. Olaylar ve durumlar değişebilir; asıl mesele Hasan’ın kökleşmiş önyargısıdır. Sadece kent ile köy ya da kent ile kasaba arasında değil, kasaba ile köy arasında bile keskin sınırlar mevcuttur. İş imkanları, altyapı, ulaşım, iletişim… Bir yerin sahip olduğu tüm imkanlar ve mahrum bırakıldığı tüm imkansızlıklar, fiziki mesafelerden çok daha derin sonuçlar doğurur: Sınıfsal ayrımlar. Filmde de bunu açıkça görüyoruz. Hasan’ın, içten içe kin duyduğu Remzi’ye sık sık “Ta köyden buraya mı geldin?” diyecek kadar uzağa ittiği o köy; onun zihninde, yaşayanlarının kasabaya inebilmek uğruna her türlü ayıbı göze alabileceği, ideolojik olarak da bambaşka bir yerdir. Kasabanın dahi karda kışta zorlaşan şartlarına bakınca, o köy Hasan’a göre yaşanmayacak —hatta içindekilerle birlikte var olmaması gereken— bir yerdir.

Baran Şükrü Babacan (Hasan) – Mine Doğan (Şerife)

Bir diğer güçlü yan ise filmdeki kadın karakterlerdir. Klasik taşra anlatılarında varlığı çoğunlukla görmezden gelinen veya edilgen kadın stereotiplerinden çok farklı karakterler mevcuttur Gayda Yolu‘nda. Etrafındaki erkeklerin bu kadınlara yaklaşımı da klişelerden uzaktır. Örneğin Remzi, okumak ve çalışmak isteyen karısı için elinden gelen her şeyi yapmış; onun Tekel’de iş bulmasına samimiyetle sevinmiş, işten çıkarılmasına ise en az onun kadar üzülmüştür. (Bu vesileyle, arka planda Tekel’lerin kapatılması meselesinin politik ajiteye düşmeden, oldukça dengeli bir mesafede işlenmesi de ayrıca yerinde olmuş.) Sürekli yemek yapan ve hizmet bekleyen taşralı erkek ile ona itaat eden kadın profili yerine; eşinin kariyerini önemseyen bir erkek ve evde “patron” pozisyonunda konumlanan çalışan bir kadın profilinin çizilmesi, filmi benzerlerinden ayıran önemli bir tutumdur. Aynı şekilde, Hasan’la aynı okulda görev yapan öğretmen Şerife’nin (Mine Doğan) de güçlü ve net bir duruşu var. Hasan’ı koruyup kollayan, olayları dramatize etmeden onu gerçeklerle yüzleştiren sağlam bir tavır bu. Öyle ki Şerife’nin bu gerçekçi ve ayakları yere basan duruşu, ikili arasındaki olası bir çekimin bile geri planda kalmasını sağlıyor; onu sıradan bir romantik eşlikçi olmaktan çıkarıp Hasan’ın hayatına yön veren anahtar bir profile dönüştürüyor. (Filmin bu sahici kadın sesini kurmasında, senaristlerden birinin yönetmenin eşi olmasının ve hem yardımcı yönetmen hem hem de casting koltuğunda güçlü bir kadın ismin oturmasının payı da yadsınamaz.)

​Her ne kadar film güçlü yanlarıyla öne çıksa da, senaryonun bazı dönemeçlerinde ve karakter motivasyonlarında anlatıyı zedeleyen pürüzler yok değil. Bunlardan ilki, Hasan ile jandarma arasında geçen güç ve otorite diyaloğunda kendini gösteriyor. Jandarmanın, “Bu seninle ilgili bir şey değil, bu otoriteyi tanımamak, devleti tanımamak” mealindeki uyarıları, ne yazık ki taşra filmlerinde sıkça gördüğümüz, durumu fazla açıklayan ve seyircinin gözüne sokan didaktik bir klişeye saplanıyor. Gerçek hayatta bu tür yerel gerilimler o dinamiklerle işliyor olabilir; ancak film evreninde bu kadar düz bir diyalogla verilmesi, metnin pek çok meseledeki ince dokunuşlarını zedeliyor.

​Bir diğer ve belki de hissettiğim en belirgin çelişki ise Hasan’ın zaman algısı. Hikâyenin akışından uzun süredir orada olduğunu anlasak da senaryo, karakterin tepkilerini sanki oraya henüz on gün önce atanmış bir “yabancı” gibi kuruyor. Bir-iki yıldır orada yaşayan, o coğrafyanın kışını, insanını, usulsüzlüklerini çoktan ezberlemiş olması gereken bir adamın hâlâ o saf toyluğu ve şaşkınlığı taşıması hikâyeyle çelişiyor. Hatta Şerife Hocanın bile onun bu yabancılığını imgeleyen tavırları, iki yıllık bir geçmişi tamamen gölgede bırakıyor.

​Tüm bu aksaklıklarına rağmen Gayda Yolu, özellikle çetin coğrafi koşulları ve zorlu kış atmosferini perdeye taşımasındaki prodüksiyon başarısıyla sinemamızda akılda kalıcı bir yere oturuyor. Yerleşik önyargıları ve taşranın katmanlı yapısını sarsmaya cesaret eden bu ilk adım, yönetmenin sinema yolculuğunda da umut vadeden güçlü bir iz bırakıyor.

“Gayda Yolu” Film Ekibi – Boğaziçi Film Festivali

​

Diğer Yazılar: Pelin Oduncu
ZAVALLILAR
Alice Uygarlık Diyarında: Poor Things “Dinozor türü yok olup gitti ve yerini...
Devamını Okuyun
Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir