ASFALTIN ALTINDA, TABELANIN ÜSTÜNDE: ANKARA

İnsan yaşadığı şehirden, karşılaştığı insanlardan, gündelik hayatın içinden bağımsız değil. Bunların hepsi toplumsal olanın parçası. Böyle bir hayatı politikadan uzak sanmak ise politik olanı görmezden gelmekten başka bir şey değil.

12 Kasım’da başlayan 37. Ankara Film Festivali’nin “Ankara Filmleri” seçkisindeki dört belgesel bu meseleyi perdeye taşıyor: Arkadaşım Ankara, Bulvar, Son Mahalle ve ortak yapımcıları arasında yer aldığım Tabula Rasa. Bu bölümün geçmişi 2020’ye uzanıyor. Festival o yıl VEKAM iş birliğiyle Ankara temalı film üretimini teşvik eden bir ödülü ilk kez verdi. Ödülü Yasin Semiz’in “Asfaltın Altında Dereler Var!” filmi aldı.


“Bir şehri, şehir yapan nedir?” diye sorduğumuzda cevap, o şehirle kurulan bağda ve orada yaşanan anılarla birlikteliklerde kendini gösterir. Şehir önce bireye, bireyler arasındaki ilişkiye ve topluma işaret eder. Topluluğun şehirle kurduğu bağ ise şehrin kendisini anlatır. Dört film, bu soruya farklı ölçeklerden yaklaşıyor.

Bir Aks, Bir Levha


Bulvar, Atatürk Bulvarı’nın Cumhuriyet’le bağını ve zaman içindeki dönüşümünü gösteriyor. Ulus’tan Çankaya’ya uzanan bu aks; Ulus ve Kızılay merkezleriyle birlikte 25 Nisan 2025’te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne girdi.



O bulvarda yıllarca kafasını hiç kaldırmadan yürüyen kitlenin içindeydim. Cumhuriyet’in Jansen Planı ile genişleyen Ankara’da, bu plana ihanet edilen her noktada şehrin bugünkü hâli ortaya çıkıyor. Denizi görmeden yaşayan İstanbullular gibi, Ankara’nın kalbini görmeden yaşayan bir topluluk bu. Kafamı kaldırdığımda gördüğüm şey ise yükseğe kurulmuş evler oldu. Gülten Akın’ın 1976’da yayımlanan Ağıtlar ve Türküler kitabındaki “Yüksek Evde Oturanın Türküsü”nün ilk dizeleri bu yüzden aklıma geliyor:

“Evleri yüksek kurdular
Önlerinde uzun balkon
Sular aşağıda kaldı
Aşağıda kaldı ağaçlar”

Yükseğe çıkanın aşağıda bıraktığı yalnızca su ve ağaç değil, bakışlar da. Aynı kentsel hikâyenin Kızılay ucunda bakışlar yukarı değil, bir tabelaya çevrilmiş durumda. Kennedy Caddesi’ndeki “Kızılay” yön tabelasına asılıp fotoğraf çektirmek gençler arasında bir akıma dönüştü. “En Ankara fotoğrafım” etiketiyle yayılan bu görüntüler “Tabula Rasa”nın çıkış noktasını oluşturuyor.

Toplumsal baskının yükseldiği, yeni neslin kendini aradığı yerde bir tabelaya asılmak da bir imgeye dönüşüyor. Yazının başında da belirttiğim gibi, Tabula Rasa’nın ortak yapımcılarından biri olduğum için filmi bir eleştirmenden çok içeriden bir ses olarak anlatıyorum. Film kesin bir yargıya varmıyor; farklı görüşleri tek bir noktada topluyor ve herkesin kendi kararını vermesine alan bırakıyor. Bitişiyle de akımın devamlılığına, yarın başka bir yerde yeniden ortaya çıkıp çıkmayacağına dikkat çekiyor.

Tabelanın gösterdiği yöne bakalım. Kızılay. Meydanın bugünkü adı, 1929’da inşa edilen Kızılay Genel Merkezi binasından gelir. Binayı mimar Robert Oerley tasarladı ve bina 1979’da yıkıldı. Yerine yapılan yapı yıllarca tamamlanamadı. 2011’den beri AVM olarak hizmet veren bu bina bugün yenileme için boşaltılmış durumda. Yani gençlerin asılıp fotoğraf çektirdiği tabela, artık var olmayan bir binanın adını gösteriyor. Filmin adı da burada başka bir anlam kazanıyor.

Bulvar ile tabela aynı şehrin iki yüzü. Bir yanda Cumhuriyet’in planladığı, zamanla dönüşen bir kent aksı var; diğer yanda o kentin bugünkü gençlerinin kendini ifade etmek için tutunduğu bir işaret levhası.

Bir Mahalle, Üç Semt

Kentsel dönüşüm ve soylulaştırma baskısıyla ötekileştirilenlerin söz hakkı çoğu zaman yok sayılıyor. “Son Mahalle” ve “Arkadaşım Ankara” tam da bu insanlara bir pencere açıyor.

“Son Mahalle“, Türk-İş Blokları’nda ortak yaşamın ve emeğin izini sürüyor. Bir işçi kooperatifi tarafından inşa edilen ve 2013’te “riskli alan” ilan edilen bu blokları yıkım sürecinde bile terk etmeyenlerin tanıklıkları üzerinden, yok edilmek istenen bir dayanışma kültürünün hafıza kaydını tutuyor.

“Arkadaşım Ankara” ise Kale’yi, Tuzluçayır’ı ve Ayrancı’yı ana röportaj veren Akın Atauz’un sesiyle birbirine bağlıyor. Kendini “şehirci” olarak tanımlayan Atauz, 1968’de ODTÜ Şehircilik Bölümü’nden mezun oldu, Türkiye’de çevre hareketinin öncüleri arasında yer aldı, 2008’den beri Yeşil Gazete’de yazdı ve Solfasol Gazetesi’nin kurucularından biriydi. 2025’in Kasım ayında yitirdiğimiz Atauz’un sesi, bu filmde Kale’deki Romanların yok sayılışını, Tuzluçayır’ın ve Ayrancı’nın aynı baskı altında nasıl sıkıştığını bize aktarıyor. Bir kentin dönüşümüne kimlerin katıldığı kadar, kimlerin dışında bırakıldığı da önemli. “Arkadaşım Ankara”nın açtığı pencere, bu soruyu yeniden önümüze koyuyor: Katılan kim?

Gülten Akın, aynı şiirde şöyle devam ediyor:

“Evleri yüksek kurdular
On bin basamak merdiven
Bakışlar uzakta kaldı
Uzakta kaldı dostluklar”

Buradaki uzaklık yalnızca fiziksel değil. Şehrin dönüşümü, insanların birbirine ulaşma biçimini de değiştiriyor. Mahalle dediğimiz şey yan yana duran evlerden ibaret değil; karşılaşmaların, dayanışmanın ve ortak hayatın da mekânı. “Tabula Rasa”da Ali Gençoğlu’nun “Armada’dan ötesi” diye tarif ettiği kopuş tam da burada başlıyor: Şehrin kalbinden uzaklaşıp batı aksına taşınanların bir daha geri dönmemesi, geride kalan semtlerdeki komşuluk dokusunu ve kentlilik bilincini de eksiltiyor. Ayrancı’daki sitem yalnızca yükselen binalara değil, boşalan bu ortak hafızaya yöneliyor.

Derelerin Altı ve Üstü

“Asfaltın Altında Dereler Var!” bize Ankara’nın ıslah edilip üzeri kapatılan derelerini hatırlatmıştı. Bunlar, rant odaklı ve insanı merkeze almayan bir modernleşmenin emanetleri; doğayı ve suyu yer altına hapsederek kontrol altına almayı marifet sayan gizli bir muhafazakârlığın izleri.

Kale Mahallesi

Bildiğim kadarıyla Bentderesi gibi derelerin yeniden açılmasına dair bir planlama masada duruyor. Ama Kale’de Romanlar yok sayılıyor ve Kale’nin dış cephesindeki yapılar tarihsel bağ gözetilmeden yalnızca turistik amaçla yenileniyor. Bu gözlem yalnızca benim değil. Akın Atauz, 2019’da yazdığı “Eski Mahallelerde Küçük Bir Gezinti”de tarihî mahallelerin giderek gündelik yaşamın değil turistik ve nostaljik tüketimin mekânı olduğunu, kısmen restore edilen sokakların bir dekora dönüşebildiğini yazıyordu. Aynı yıl “Korunma Macerası” yazısında Ankara’daki Hacıbayram ve Kaleiçi uygulamalarını, tarihi korumaktan çok siyasi gündemle yapılan belediye müdahaleleri arasında sayıyordu. Aynı yazıda Kale çevresinde, çevrenin tarihî dokusunun ölçeğini ve malzemesini gözeten Erimtan Müzesi’ni olumlu bir istisna olarak anıyordu. Bu yüzden dereler bir gün yeniden açılsa bile gerçek anlamıyla, gerçek duygusuyla geri gelmeyecek; çünkü o anlamı taşıyan insanlar çoktan uzaklaştırılmış olacak. 

Şiirin son kıtası bu kaybı anlatıyor:

“Evleri yüksek kurdular
Cama, betona boğdular
Usumuzdaydı unuttuk
Topraktan uzakta kaldı
Toprağa bağlı olanlar”

Nasıl bir yerde yaşamak istediğimizi biliyorduk belki ama zamanla unuttuk. Toprağa bağlı olanlar, o toprağın üzerinde kurulan yeni hayatın dışında kaldı.

Bu mekânsal kopuşun yan etkilerini gündelik hayatta da görüyoruz. Şehrin kalbinden “Armada’dan ötesine” kayan ilgi ve yatırım, kentin altyapı önceliklerini de belirliyor. Ankara’da yapılan trafik düzenlemelerinin rahatlığı, benim gözlemimle, esas olarak Yaşamkent–Çayyolu hattında hissediliyor. Sabahları Radyo Trafik Ankara’yı açan herkes ise merkezdeki keşmekeşi dinliyor; dinleyicinin elinden gelen çoğu zaman bu radyoya sitem etmekten öteye geçmiyor.

Umut ve Kayıt

Gülten Akın’ın dizelerini bıraktığım yerde umut var mı? Bence var. Tabelaya asılarak enerjisini atan gençler doğru kanalları bulur ve gerçeklikle yönlenebilirse ayağını yeniden toprağa basabilir. Toprağa basamayan topluluk enerjisini ve odağını dengeleyemiyor. Kendi kentsel dönüşümüyle, kapalı siteleriyle kendini korumuş sanan bir kitle ise hem geleceğini hem topluluk olma ihtimalini hem de gençlerini kaybediyor.

Armada’nın hemen ötesinde bir yapı

Gösterim sonrası söyleşide izleyicilerden gelen bir metafor bu noktada akılda kalıyor: Kentsel dönüşümün devamında belki de gökdelenlerin yıkıldığını görürsek ancak bir şeyler değişecek. Bunu bir yıkım çağrısından çok bir metafor olarak okuyorum. Gülten Akın’ın yüksek evleri ile izleyicinin gökdelenleri aynı şeyin iki adı gibi duruyor. Yüksekte yaşayanın toprağa, suya ve komşuya dönmesi, yükseğin kendi sorgulanmasından geçiyor.

Bir umut da kayıt altında duruyor. Belgeseller, röportajlar ve tanıklıklar; şehirle bağ kuranların anlatımı ve kolektif çalışmalarla birleştiğinde bir şehir hafızasına dönüşüyor. “Arkadaşım Ankara”da Atauz’un sesi bu hafızanın bir parçası. Yıkılan bir mahalle, asfaltın altına hapsedilen bir dere ya da kimliğini yitiren bir semt bir gün yeniden ayağa kalkacaksa, bu filmler elbet sac ayaklarından biri olacak.

Ben de Görsem

37. Ankara Film Festivali Ankara Filmleri seçkisindeki bu 4 film festival yolculuğuna yeni başladı. O nedenle açık erişimleri şimdilik yok. Ama açık erişimi olan bazı Ankara belgesellerini buraya ekleyeyim.

  • Dost: 49 Yıllık Bir Hikâye (2025) – Yön. Nazlı Berivan Ak: Ankara’da bağımsız kitapçılığın ve entelektüel buluşmaların sembolü olan Dost Kitabevi’nin yarım asırlık serüvenini anlatır. Kentin edebi belleğini, yayıncılığın dönüşümünü ve yazılı kültürün kent mekânındaki varlık mücadelesini bir sözlü tarih metodolojisiyle kayıt altına alır. YouTube sayfasında izlenebilir.
  • Laf Aramızda Engürü Kahve (2023) – Yön. Özlem Mengilibörü ve Can Mengilibörü: Kızılay’ın dönüşüm sürecinde direnen bir sosyal buluşma mekânı etrafında şekillenen kent hafızasını; öğrenci dayanışması, sivil siyaset ve “kahve” kavramının sosyolojik boyutu üzerinden irdeler. YouTube sayfasında izlenebilir.
  • Burası Son Durak: Ankara’nın Başkenti (2017) – Yön. Burkay Doğan: Ankara Kalesi, Çinçin ve Yenidoğan gibi kentin görünmeyen yüzündeki mahalleleri konu alır. Tepeden inme dönüşüm politikalarının gölgesinde ötekileştirilen bölgelerdeki sosyo-mekânsal eşitsizlikleri, yerleşik yoksulluğu ve kendine has mahalle pratiklerini “içeriden” bir gözlemle yansıtır. YouTube sayfasında izlenebilir.
  • Türkiye’nin Kalbi Ankara (1934) – Yön. Sergei Yutkevich YouTube sayfasında izlenebilir.
  • Ayrıca farklı portreleri tanımak isterseniz VEKAM Ankara Belgeselleri YouTube sayfasını inceleyebilirsiniz.

Diğer Yazılar: Barış Arslan
“BİZİ ŞEKİLLENDİREN ŞEYLER ÇOĞU ZAMAN SÖYLEDİKLERİMİZ DEĞİL, SÖYLEYEMEDİKLERİMİZ”
Şeyhmus Altun‘un ilk uzun metrajı Aldığımız Nefes, 2000’lerin başında bir Anadolu kasabasında...
Devamını Okuyun
Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir